Terminologia związana z ekspozycją hipologiczną

A


AMAZONKA

Kobieta jeżdżąca konno, kiedyś tylko dama jeżdżąca po damsku. Także strój do jazdy po damsku.

ARTYLERIA KONNA

Rodzaj wojsk, dziś już nie istniejący. Artylerzyści wykorzystywali konie do przemieszczania się i transportu. Technicznie artylerzyści konni mieli bardzo trudne zadanie. Transport dział i karabinów maszynowych przy użyciu koni, zwłaszcza przemieszczanie i ustawianie sprzętu w czasie bitwy, był szalenie ryzykowny. Zaprzęgi artyleryjskie były przeważnie powożone z lewych koni. A więc jeździec musiał panować nad koniem, na którym siedział i jego sąsiadem z pary.

B


BAT

Inne nazwy: bicz, batog. Rzemień lub sznur na pręcie, używany do poganiania i treningu zwierząt. Bat właściwy - sam rzemień lub sznur.

BAT DO LONŻOWANIA

Długi, dość sztywny pręt, często pokryty skórą lub opleciony, zaopatrzony w rączkę z jednej, w długi bat z drugiej strony. Lonżowanie - metoda treningu i użytkowania koni polegająca na przepędzaniu konia na lince (lonży) w kółko, w różnych chodach i przy różnych wymaganiach. Lonża - linka (skórzana, parciana lub z tworzywa), zakończona po jednej stronie karabińczykiem, służąca do lonżowania.

BAT UJEŻDŻENIOWY

Dość długi, prosty, elastyczny pręt, może być obciągnięty skórą, po jednej stronie zakończony minimalnie szerszym uchwytem, po drugiej stronie zakończony pękawką. Służy do treningu koni oraz jako pomoc podczas zawodów w ujeżdżeniu.

BAT ZAPRZĘGOWY

Jedna z pomocy w powożeniu, służy do popędzania lub karania koni, składa się z bata właściwego i biczyska; bywa z troka rzemiennego albo kabłąkowaty, pleciony z troka lub nici; biczysko może być trzcinowe lub z drewna pieprzowego. Prymitywne, robocze baty najczęściej wykonane są z brzozy lub jałowca.

BOKS

Ogrodzone miejsce w stajni, przeznaczone dla jednego konia (lub matki ze źrebakiem), zaopatrzone w drzwi, które pozwalają bezpiecznie wejść i wyjść koniowi i człowiekowi. Boks powinien mieć odpowiednią powierzchnię (minimum, to tyle miejsca, by koń mógł się swobodnie obrócić, położyć i wstać. Dla ogierów oraz klaczy ze źrebakami boksy powinny być większe. Po boksie koń porusza się swobodnie. W boksie powinno być czysto, sucho, widno, spokojnie i bezpiecznie. Stanowisko to miejsce w stajni, przeznaczone dla jednego konia, częściowo ogrodzone (bez jednej ściany). W stanowisku koń stoi uwiązany - na głowie ma kantar, do którego przywiązany jest lub przypięty uwiąz, którego drugi koniec mocuje się do specjalnego kółka w ścianie. Koń w stanowisku musi mieć tyle miejsca, by mógł się swobodnie obrócić, położyć i wstać. Uwiąz musi być na tyle długi, by koń mógł łatwo położyć się i wstać, ale na tyle krótki, by nie mógł przez niego przełożyć nogi. Biegalnia to rodzaj stajni lub wydzielona część stajni. Biegalnia jest większa od boksu i służy za mieszkanie więcej niż jednemu koniowi. W biegalniach najczęściej trzyma się klacze, klacze ze źrebakami oraz młodzież. Taki sposób utrzymania koni pozwala im na utrzymywanie ściślejszych (niż tylko na padoku lub wybiegu) więzi i szybszą naukę. Konie bowiem najwięcej i najszybciej uczą się od matek, innych klaczy i rówieśników.

C


CHODY KONI

Gdy koń spaceruje, idzie stępem - każdą nogę stawia osobno, słychać cztery uderzenia kopyt o ziemię. W stępie koń zawsze ma uniesioną tylko jedną nogę. Szybszy jest kłus, kiedy koń stawia na zmianę po dwie przekątne nogi (np. prawą przednią i lewą tylną razem). Słychać dwa uderzenia kopyt o podłoże, a w międzyczasie jest faza lotu, kiedy koń nie dotyka ziemi żadną nogą. Kolejny chód konia to galop. Może być galop z prawej bądź z lewej nogi. Przy galopie z lewej koń stawia najpierw prawą tylną nogę, potem przekątne: lewą tylną i prawą przednią, a na końcu lewą przednią. Potem następuje faza lotu. Galop jest trójtaktowy - słychać trzy uderzenia kopyt o ziemię. Cwał - najszybszy koński chód - różni się od galopu rozdzieleniem środkowego taktu. Nieco wcześniej dotyka ziemi tylna noga. Słychać cztery uderzenia, a więc jest to chód czterotaktowy.

CHOMĄTO

Zasadniczy element ciągnący uprzęży chomątowej. Część opasująca nasadę szyi konia. Składa się z pałąkowatych kleszczyn drewnianych lub metalowych, zwykle pokrytych skórą, i miękkiej wyściółki zwanej kiszką lub główką. Pod chomąta często używa się jeszcze miękkiego, tapicerowanego podkładu.

CHRAPY

Bardzo miła w dotyku, zewnętrzna część końskiego nosa. Uwaga! - koń może potężnie kichnąć.

CUGLE

Pasy rzemienne do kierowania koniem, lejce. Germanizm, słowo używane gł. w przenośni.

CUGOWE KONIE

Dawna nazwa koni wyjazdowych, zazwyczaj rasowych, dobranych w pary lub czwórki typem, wzrostem, umaszczeniem, chodami i temperamentem.

CZĘŚCI CIĄGNĄCE UPRZĘŻY

Napierśnik (napiersie z podszyciem i nakarczek) w uprzęży szorowej lub chomąto i pasy pociągowe z postronkami lub jednolite postronki w uprzęży chomątowej.

CZĘŚCI ŁĄCZĄCE UPRZĘŻY

Szelki, pętle nośne, podbrzusznik, upinacze (rzemienie łączące elementy uprzęży, także z siodłem lub siodełkiem w uprzęży artyleryjskiej).

CZĘŚCI PROWADZĄCE UPRZĘŻY

W zaprzęgu powożonym z kozła uździenice z kiełznami i lejce. W zaprzęgu prowadzonym z siodła także wodze i powód konia podręcznego.

CZĘŚCI SIODŁANIA UPRZĘŻY

W zaprzęgu powożonym z siodła (np. w artylerii konnej): siodło zaprzęgowe (siodło wierzchowe z dodatkowymi przystułami, uszkami lub strzemionkami). Na koniu podręcznym - siodełko.

CZĘŚCI WSTRZYMUJĄCE UPRZĘŻY

Dotyczy koni dyszlowych (idących przy dyszlu, para najbliższa pojazdu): naszelnik z poprzeczką przy chomącie (przy pojeździe czterokołowym z pojedynczym dyszlem - karkowy, piersiowy lub karkowo-piersiowy), podogonie lub natylnik (pas oporowy i szelki). Przy pojeździe czterokołowym z dyszelkami - użwy dyszelkowe.

D


DOSIAD

Jedna z podstawowych pomocy jeździeckich, czyli dróg komunikacji człowieka z koniem. W procesie szkolenia doskonali się dosiad jeźdźca, by był pewny, stabilny, aby jeździec nie tracił równowagi, siedział w odpowiednim miejscu siodła. Dosiadem jeździec przekazuje koniowi wiele potrzebnych wskazówek o kierunku ruchu, jego intensywności, stopniu "zebrania" konia, aż do zatrzymania włącznie. Od dosiadu (w połączeniu z innymi pomocami) zależy także ustawienie konia - proste lub w zgięciu.

DZIEŃ ŚWIĘTEGO HUBERTA

Święto jeźdźców obchodzone 3 listopada. Kluby jeździeckie i stajnie organizują wtedy "Hubertusy", "Pogonie za lisem", "Biegi terenowe", "Polowania na lisa". Jakby tego nie nazwać, lisy mogą spać spokojnie. Najczęściej "lisem" jest jeden z jeźdźców, z przypiętą do ramienia lisią kitą. Pozostali uczestnicy zabawy to "myśliwi". Najpierw wszyscy jadą na spacer w teren. Jeśli są dobrymi jeźdźcami, sporo i szybko galopują, skaczą przez naturalne i specjalnie zbudowane przeszkody, a potem gonią lisa. Królem polowania zostaje ten, który zdoła zerwać lisią kitę z ramienia kolegi. Całość kończy ognisko, bigos, grochówka. Jest to oficjalne zakończenie sezonu. W biegu myśliwskim wolno uczestniczyć tylko w galowym wystroju. Koń i rząd muszą być w nienagannym stanie, uczestnik w jeździeckim stroju sportowym bądź jeździeckim - myśliwskim.

E


Brak haseł rozpoczynających się na tę literę.

F


Brak haseł rozpoczynających się na tę literę.

G


Brak haseł rozpoczynających się na tę literę.

H


HACEL

Rodzaj śruby z odpowiednio uformowaną główką, wkręcanej w końską podkowę. Hacele zapobiegają ślizganiu się konia na śliskiej nawierzchni. Stosuje się je także podczas zawodów jeździeckich, by koń pewnie stawiał nogi i nie miało miejsca przypadkowe poślizgnięcie - np. podczas ostrego zakrętu pokonywanego w szybkim tempie. Klucz do haceli - narzędzie umożliwiające wkręcenie i wykręcenie haceli.

HARAP

Krótki pręt, okuty na końcach, po jednej stronie zakończony wygiętą rączką, często rogową, po drugiej batem z pękawką. Inaczej knut - bat forysia, rodzaj palcatu.

HIPOLOGIA

Nauka o koniu i wszystkim, co jest z nim związane.

I


Brak haseł rozpoczynających się na tę literę.

J


JEŹDZIECTWO

Uprawianie jazdy konnej. Węziej - dział sportu obejmujący następujące dyscypliny: ujeżdżenie, skoki przez przeszkody, WKKW, powożenie, woltyżerka, rajdy długodystansowe, reining.

K


KANTAR

Uździenica bez kiełzna służąca do uwiązywania konia lub prowadzenia go w ręku. Skórzana, parciana lub z tworzywa sztucznego, z kółkiem u dołu do zakładania uwiązu lub łańcucha, nakładana koniowi na głowę.

KAWALERIA

Jazda, rodzaj wojsk, dziś już nie istniejący poza jednostkami reprezentacyjnymi. Kawaleria to najczęściej lekka jazda, wykorzystująca konie początkowo do transportu i przemieszczania się oraz w bitwie. W późniejszym okresie kawaleria przemieszczała się konno, ale walkę prowadziła głównie pieszo. Wykorzystywano ją w celach zwiadowczych, do prowadzenia działań wojennych w trudnym terenie, np. góry, tereny podmokłe, do działań zaczepnych i osłonowych.

KIEŁZNO

Część ogłowia umieszczona w końskim pysku, służy do kierowania nim zarówno w zaprzęgu jak i przy jeździe wierzchem. Kiełzno wykonane jest najczęściej z metalu, ale miewa też elementy gumowe, z tworzywa, a dawniej bywało rogowe lub kościane. Najpopularniejsze kiełzna: wędzidło, munsztuk, pelam.

KŁĄB

Wypukła część ciała konia, położona między szyją a grzbietem. W tym miejscu mierzy się wysokość konia. Na kłębie opiera się chomąto, a nie powinno opierać się siodło.

KŁODA

Fachowa nazwa końskiego tułowia.

KONIUSZY

"Brygadzista" wśród masztalerzy, pracownik odpowiedzialny za stajnię lub grupę stajni, czasem za całą stadninę. Organizuje i nadzoruje pracę masztalerzy.

KOŃ ARTYLERYJSKI

Używany w artylerii konnej: siodłowy (lewy), podręczny (prawy), przyprzężony (z boku, po stronie podręcznego), doprzężony (jeden lub para, z przodu).

KULBACZYĆ

Archaizm, obecnie = siodłać.

KULBAKA

Pierwotnie siodło drewniane o wysokich łękach (kulach). Następnie przekształca się w bogate i ozdobne. W XVIII i XIX w. nazwa siodła wojskowego krytego skórą, zwykle o wysokim tylnym łęku. Najprostsza kulbaka to jarczak - terlica obciągnięta skórą bez poduszki, używany dawniej w wojsku.

L


LASKA ZOOMETRYCZNA

Narzędzie służące do pomiaru wysokości zwierząt, często także do robienia innych pomiarów (np. długości skośnej tułowia). Laska zoometryczna ma wygląd zwykłej laski, gdyż pomiarów dokonuje się na ogół w warunkach terenowych i wygodnie jest ją wtedy nosić. Miarka i poprzeczki ukryte są wewnątrz i wysuwane w miarę potrzeby.

LEJCE

Element kierujący uprzęży, długie rzemienne pasy łączące kiełzno z ręką powożącego. (uwaga: "tego lejca", "tych lejców" lub "tych lejcy")

Ł


Brak haseł rozpoczynających się na tę literę.

M


MASZTALERZ

Wykwalifikowany pracownik obsługujący konie. Dawniej w stajniach dworskich, obecnie w stadach i stadninach.

MAŚĆ KONIA

Kolor skóry i sierści konia. Najczęściej konie mają skórę pigmentowaną (ciemną). Jeśli skóra nie zawiera pigmentu, wówczas rosną na niej białe włosy. Gdy dotyczy to całego konia, to mówimy, że jest on biały. Taki koń jest albinosem. Jeśli niepigmentowane miejsca występują tylko gdzie niegdzie, to są to odmiany. Odmiany występują na ogół na nogach konia i na głowie. Jeśli koń z pigmentowaną skórą pokryty jest białymi włosami, to jest to siwek. W Polsce najwięcej jest koni gniadych - brązowych, z czarną grzywą, ogonem i końcami nóg. Nieco mniej jest kasztanów - konie całe brązowe, w bardzo różnych odcieniach. Na konia zupełnie czarnego mówimy kary. Konie w kropki to taranty, a w łaty srokacze. Są jeszcze konie myszate, bułane, izabelowate.

MUNSZTUK

Rodzaj kiełzna. Przy jeździe zaprzęgowej stosuje się sam munsztuk, przy jeździe wierzchem w połączeniu z wędzidełkiem - jeździec powoduje wtedy koniem przy użyciu dwóch par wodzy. Munsztuk składa się z czanek i ścięgierza (element poziomy, umieszczony w końskim pysku), który może być prosty, łukowaty, zaopatrzony w kabłąk w środkowej części, gładki lub karbowany. Pionowe czanki przymocowane są nieruchomo do końców ścięgierza. Oka umieszczone u góry czanek łączą się z ogłowiem i wpięty jest do nich łańcuszek ustalający położenie kiełzna oraz powodujący działanie munsztuka jako dźwigni. W pierścienie umieszczone u dołu czanek wpina się wodze lub lejce.

N


NAGRZBIETNIK

Element uprzęży, kandekiel (germanizm), pas leżący w poprzek grzbietu konia, podtrzymujący pasy pociągowe lub postronki, utrzymywany w należytym położeniu przez popręg (podbrzusznik). W górną część nagrzbietnika wmontowane może być siodełko.

NAPIERSIE

Element uprzęży: część napierśnika, na którą naszyta jest węższa naszywa, zakończona uchami lub sprzączkami do pasów lub postronków.

NAPIERŚNIK

Zasadniczy element ciągnący uprzęży szorowej, składa się z napiersia i nakarczka i szelek napierśnika.

NAŁOGI KONI

Złe nawyki konia, które mogą być szkodliwe lub niebezpieczne dla niego samego. Prawie zawsze źródłem nałogu są błędy człowieka w ludzko-końskich stosunkach, bardzo często bezczynność i nuda. Do nałogów należą m.in. łykanie (powietrza), tkanie (przestępowanie z nogi na nogę), krążenie po boksie. Znacznie łatwiej jest nie dopuścić do powstania nałogu niż oduczyć konia od niego, czasem w ogóle jest to niemożliwe.

NAROWY KONI

Złe nawyki konia, które mogą być niebezpieczne dla ludzi. Prawie zawsze źródłem narowu są błędy człowieka w ludzko-końskich stosunkach. Do narowów należą m.in. złośliwe kopanie, gryzienie, przyciskanie człowieka do ogrodzeń, wspinanie się. Znacznie łatwiej jest nie dopuścić do powstania narowu niż oduczyć od niego konia.

O


OGŁOWIE

Element rzędu końskiego: ogłów, kiełzno i wodze. Ogłowie służy do utrzymania kiełzna w pysku końskim, wykonane jest najczęściej z rzemieni i metalowych sprzączek.

OGŁÓW

Zespół rzemieni opinających łeb konia, składa się z policzek połączonych górą z nagłówkiem, z przodu z naczółkiem i nachrapnikiem, od tyłu zaś z podbródkiem i podgardlem. Ogłów z kiełznem i wodzami to ogłowie lub uzda.

P


PADOK

Plac przy torze wyścigowym, po którym oprowadza się konie przed gonitwą. Także ogrodzone pastwisko dla koni. Oprócz pastwiska (padoku), jeśli go nie ma lub pora roku nie jest pastwiskowa, konie mogą zażywać swobodnego ruchu na wybiegach (okólnikach), czyli ogrodzonych placach. Natomiast ogrodzony plac przeznaczony do jazdy, to ujeżdżalnia. Ujeżdżalnią - ale krytą - nazywa się halę, budynek przeznaczony do jazdy (np. podczas złych warunkach atmosferycznych).

PALCAT

Dawniej kij używany do fechtunku; także ogólnie: gruby kij, pałka. Palcatem nazywano palcatem kij, owinięty słomą, którego używano do nauki szermierki. Obecnie polska nazwa niemieckiej szpicruty. Bacik stosowany do treningu koni i podczas zawodów jeździeckich.

PAS PRZEZKONNY

Pas obejmujący siodełko (nagrzbietnik), dyszelki i podpięty pod brzuchem konia celem usztywnienia roboczego zaprzęgu jednokonnego. Każdy pas obejmujący cały obwód konia za łopatkami. Może się składać z nagrzbietnika i podbrzusznika lub być jednolity. Stosuje się na wyścigach (uzupełnienie popręgu), do przypięcia derki, do lonżowania (przy stosowaniu dodatkowych wodzy). Nazywany obergurtem - germanizm.

PELAM

Lub pelham. Rodzaj kiełzna wierzchowego, pośredniego między wędzidłem a munsztukiem. Pelam ma najczęściej łamany ścięgierz (dwa ogniwa połączone ruchomo), czanki połączone ruchomo (zawiasowo) z końcami ścięgierza. Przy różnych konstrukcjach pelamu i potrzebach jeźdźca używa się jednej lub dwóch par wodzy. Na wysokości ścięgierza pelam zaopatrzony jest w pierścienie wodzowe (tak jak w wędzidle), a na dole w drugie pierścienie wodzowe (tak jak w munsztuku). W pelamie - jak w munsztuku - używa się łańcuszka. Zdarzają się pelamy z jednym, wydłużonym pierścieniem wodzowym.

PODKOWA

Najczęściej metalowa (żelazna, aluminiowa), ale także wykonana z tworzywa sztucznego osłona spodu końskiego kopyta. Podkowa metalowa jest przybijana do końskiej nogi podkowiakami, a plastikowa jest przyklejana. Podkowa ma kształt łukowaty, odpowiadający kształtowi krawędzi kopyta i często "kapturki", zapobiegające przesunięciu się. Jej zadaniem jest ochrona kopyta przed urazami mechanicznymi i dodatkowa amortyzacja. Zdarzają się także podkowy lecznicze: korygujące ustawienie całej kończyny lub jej części, chroniące kopyto po ochwacie lub innej chorobie czy urazie. Podkowa może być zaopatrzona w zębce i gryfy (wystające w dół elementy zapobiegające ślizganiu), bądź otwory na hacele.

POJAZD KONNY

Każdy pojazd o trakcji konnej, czyli napędzany siłę mięśni koni. Wyróżnia się przynajmniej kilkadziesięt typów pojazdów konnych. Od roboczych wozów i lżejszych wózków, przez najcięższe platformy, po bryczki, wolanty, powozy. Samych karet (powozów o nadwoziu w formie zamkniętego pudła) znamy wiele typów i rodzajów. Kareta coupé - na przykład - to pojazd dwuosobowy, czasem z dodatkowymi miejscami dla dzieci. Pojazdami konnymi sę także sanie.

POKRÓJ KONIA

Inaczej eksterier, czyli wygląd zewnętrzny konia. Patrząc na konia możemy określić jego typ i cechy potrzebne do różnego rodzaju pracy. Poznać niektóre wady i zalety.

POMOCE

Drogi komunikacji człowieka z koniem. Pomocami są m.in. dosiad jeźdźca, jego ręce, łydki, głos. Ale także palcat, ostrogi. Podstawowymi pomocami w powożeniu są głos i ręce powożącego, bat, ale także balans (zmiana środka ciężkości pojazdu). Dlatego tak ważna w powożeniu jest rola luzaków, którzy właśnie zajmują się balansowaniem - podobnie jak załoga jachtu.

R


RASA KONIA

To wyodrębniona grupa koni, zbliżonych do siebie genetycznie, podobnych pod względem pokroju i cech użytkowych, powstała na skutek celowego działania człowieka. Są rasy, na których ukształtowanie w dużej mierze wpłynęła izolacja i/lub miejscowe warunki. Do nich należę m.in. prymitywne rasy górskie. Te rasy, na których dzisiejszy kształt przeważający wpływ miały działania człowieka, nazywamy kulturalnymi. Są to np. konie pełnej krwi angielskiej.

RZĄD KOŃSKI

Całość przedmiotów służących jeźdźcowi do kierowania wierzchowcem i wygodnego siedzenia na nim: uzda (ogłowie), siodło i sprzęt dodatkowy. Rzędy końskie mogą być wojskowe, sportowe, juczne.

S


SIODEŁKO

Element uprzęży. Usztywniona, górna część nagrzbietnika. W uprzężach wyjazdowych jest usztywnione płaskownikiem żelaznym, w który wkręca się pierścienie lejcowe (klucze) i hak wypinacza. W zaprzęgu roboczym, jednokonnym na siodełku opiera się pas przezkonny.

SIODŁO

Element rzędu końskiego. Przyrząd zakładany na koński grzbiet, ułatwiający wygodnę jazdę lub przewożenie na koniu ładunków (siodło juczne). Siodło składa się z terlicy (sztywne rusztowanie) z drewna, metalu, tworzyw sztucznych i in. oraz poszycia, najczęściej skórzanego. Terlicę tworzą dwie ławki (ułożone wzdłuż grzbietu konia) oraz łączące ławki z tyłu i przodu łęki. Wysokie zakończenia łęków oraz elementy podpierające nogi amazonki w damskim siodle nazywane są kulami. Siodło od góry pokryte jest płatem skóry (dawniej często kosztownej tkaniny) nazywanym siedziskiem. Z boku najczęściej przymocowane są płaty skóry lub tkaniny nazywane tybinkami. Siodło zapięte jest na koniu przy użyciu popręgu. Jeździec opiera nogi na strzemionach, które wiszą na puśliskach.

SIODŁO DAMSKIE

Siodło o specjalnej konstrukcji, pozwalające amazonkom siedzieć po damsku, czyli bokiem. Siodła takie zaopatrzone były w kule, które podtrzymywały prawą nogę damy. Lewa noga opierała się na strzemieniu. Amazonki zawsze używały palcatów, bowiem nie miały innej pomocy po prawej stronie konia. Konie dla pań były specjalnie dobierane i szkolone, miały dobry charakter i przyjemne chody. Mimo to jazda w damskim siodle, zwłaszcza podczas polowań i zawodów, była trudna i ryzykowna.

SIODŁO SPORTOWE

Siodło o konstrukcji pozwalającej na uczestniczenie w zawodach konnych oraz jazdę rekreacyjną i trening. W różnych konkurencjach jeździeckich siodło ma różną budowę. Najwyraźniejsze są różnice między siodłem ujeżdżeniowym (długie, proste, prawie pionowo ustawione tybinki), a siodłem skokowym (tybinki krótsze, wysunięte ku przodowi, duże poduszki pozwalające na mocne oparcie kolana).

SIODŁO WOLTYŻERSKIE

Siodło duże, płaskie, zaopatrzone często w dodatkowy popręg lub pas przezkonny, który bywa często jednocześnie pasem woltyżerskim. Albo na tym pasie, albo na samym siodle umieszczone są uchwyty i pętle pozwalające na wykonanie ćwiczeń woltyżerskich, a także na przypięcie wypinaczy. Woltyżerka to ćwiczenia na koniu, także rozmaite sposoby wskakiwania i zeskakiwania z niego. Była kiedyś elementem nauki jazdy na dworach szlacheckich i w wojsku. Obecnie jest jedną z dyscyplin jeździeckich. Jako odmianę woltyżerki można traktować dżygitówkę - ryzykowne popisy jeźdźców na galopującym koniu.

SIODŁO WYŚCIGOWE

Małe, lekkie siodło, stosowane podczas wyścigów konnych. Nieco większe i przypominające siodła sportowe są siodła do treningu oraz gonitw stiplowych i przeszkodowych, gdzie jeździec musi mieć pewne oparcie w siodle. Najlżejsze są siodła do gonitw płaskich, w których siodło właściwie wyłącznie utrzymuje strzemiona, w których stoi jeździec. Dżokej (jeździec wyścigowy) wraz z siodłem muszą zachować określoną, niewielką wagę.

SIODŁO ZAPRZĘGOWE

Używane w zaprzęgu powożonym z siodła, w którym koń lub konie lewe w parach (siodłowe) są osiodłane; jest to zwykle siodło wierzchowe zaopatrzone w dodatkowe przystuły do przypinania pętli nośnych lub sprzączek pasów pociągowych, uszka lub strzemionka do przypięcia upinacza podogonia względnie natylnika; siodło takie zastępuje nagrzbietnik konia siodłowego.

STADNINA KONI

Miejsce, specjalnie przystosowane do hodowli koni, w którym znajdują się klacze hodowlane (matki stadne) wraz z przychówkiem. W stadninie mogą znajdować się także ogiery hodowlane (czołowe), lecz nie muszą. W odróżnieniu od rozmnażania koni, hodowla (prowadzona w stadninie) wymaga dużej wiedzy fachowej i celowego działania. O hodowli mówimy wtedy, gdy działania człowieka prowadzą do uzyskania tzw. postępu hodowlanego. Czyli gdy kolejne pokolenia koni sę lepsze od poprzednich. Do hodowli koni potrzeba odpowiednich budynków i urządzeń oraz fachowej kadry. Oprócz stajni, niezbędne są chociażby odpowiednie łęki, a zwłaszcza pastwiska. W wielu stadninach, oprócz hodowli, prowadzi się też działalność sportową.

STADO OGIERÓW

Miejsce, specjalnie przystosowane do hodowli koni, w którym znajdują się ogiery hodowlane. W sezonie hodowlanym ogiery wyjeżdżają ze stada na tzw. punkty kopulacyjne, gdzie kryją okoliczne klacze. Szef stada ogierów, posiłkując się wiedzę, doświadczeniem i zapotrzebowaniem właścicieli klaczy, wysyła odpowiednie ogiery na poszczególne punkty kopulacyjne. Najlepsze ogiery, które są własnością stad ogierów, mieszkają w stadninach koni, gdzie kryją tamtejsze klacze. Co jakiś czas ogier zmienia miejsce postoju, by uniknąć zbytniego spokrewnienia koni. Poza sezonem kopulacyjnym ogierom, które wróciły do stada, trzeba zapewnić odpowiednią ilość ruchu. Ogiery w stadach są także wykorzystywane w sporcie, oraz trenowane dla potrzeb prób dzielności, czyli sprawdzenia, który z młodych koni rokuje największe nadzieje.

STAJNIA

Budynek przeznaczony dla koni. Patrz boks.

STICK

Sztywny, dość krótki pręt, może być z sęczkami lub pokryty skórę, może mieć klapkę, zakończony nieco grubszą, czasem skierowaną w jedną stronę rączkę. Rodzaj palcatu.

STRÓJ JEŹDZIECKI

Do różnych celów pasują różne stroje. Inaczej ubrany jest zawodnik w ujeżdżeniu, inaczej na treningu, inaczej podczas rajdu, a zupełnie odmiennie wygląda woltyżer. Najczęściej strój jeździecki składa się z jasnych (nawet białych) spodni - bryczesów, białej koszuli, krawatu lub fularu, fraka lub marynarki, rękawiczek, nakrycia głowy.

SZPICRUTA

Niemiecka nazwa palcatu.

T


TRĘZLA

Przestarzale, z niemieckiego: uzda, ogłowie.

TYP KONIA

Istnieje wiele klasyfikacji koni. Najczęściej dzielimy konie na gorącokrwiste (szlachetne), zimnokrwiste i prymitywne. Wyróżnia się także kuce, a wśród nich także rozmaite typy. We wszystkich grupach jest wiele różnych ras koni. Konie dzielimy także według rodzajów użytkowania: wierzchowe, zaprzęgowe (robocze), juczne. Koniem zaprzęgowym może być koń szlachetny, zimnokrwisty, prymitywny i kuc. Każdy z nich nadaje się do innej pracy. Natomiast w wyścigach i w sporcie użytkuje się wyłącznie konie szlachetne i kuce, oraz czasem konie prymitywne, w zawodach dla dzieci.

U


UJEŻDŻANIE

Proces treningu konia, nauka rozumienia naszych wymagań, trening fizyczny i psychiczny pozwalający koniowi na sprostanie tym wymaganiom.

UJEŻDŻENIE

Nazwa jednej z dyscyplin jeździeckich. Polega na wykonaniu przez konia i jeźdźca określonych ruchów na czworoboku, czasem z akompaniamentem muzyki. Kilku sędziów ocenia wszystkie elementy pokazu, nie tylko prawidłowość samego ćwiczenia, ale i współpracę konia i człowieka, łatwość wykonania, elastyczność i dynamikę ruchu. Ujeżdżenie wchodzi także w skład WKKW, jako jedna z trzech prób

UPRZĄŻ

Komplet pasów i okuć umożliwiających powożenie (kierowanie zaprzęgiem). Może być szorowa lub chomątowa, robocza, sportowa lub wyjazdowa.

UPRZĄŻ ARTYLERYJSKA

Najczęściej przeznaczona do zaprzęgu 4-, 6- lub 8-konnego "w lejc" (konie idą w parach, jedna za drugą), powożonego z siodła; artyleryjska uprząż lewych koni każdej pary ma zamiast nagrzbietnika siodło; może być szorowa lub chomątowa, u koni dyszlowych zawsze z natylnikami.

UPRZĄŻ SZLEJOWA (SZLEJA)

Najprostsza i najlżejsza uprząż szorowa na konia do pracy w zaprzęgu; składa się z dwóch pasów, napierśnika i nakarcznika, ustawionych pod kątem 80 stopni i połączonych dwoma metalowymi kółkami, do których przymocowuje się postronki, oraz naszelnika karkowego do hamowania. Szleja to także sam napierśnik, którego napiersie i nakarczek są tej samej szerokości.

UPRZĄŻ SZOROWA (SZOR, SZORY)

Składa się z napierśnika z pasami pociągowymi lub postronkami oraz nakarcznika (podtrzymującego napierśnik) i nagrzbietnika z podbrzusznikiem (przytrzymujących postronki). Do hamowania w uprzęży szorowej służą: naszelnik i natylnik lub podogonie. Może być jednokonna - wówczas nosi nazwę półszor lub półszorek albo paro- lub wielokonna - wówczas nosi nazwę szory. W niektórych regionach kraju skromnę szorową uprząż parokonną nazywa się półszorkami. Używano niekiedy także określenia półszor dla nazwania uprzęży szorowej bez natylnika.

Szory są lżejsze od uprzęży chomątowej, gorsze przy ciężkich pracach. Łatwiej dostosować je do różnych koni, ale gorzej wykorzystują ich możliwości.

UZDA

Element uprzęży lub rzędu końskiego nakładany na głowę zwierzęcia, umożliwiający kierowanie nim. Patrz ogłowie. Uzda zaprzęgowa bywa często zaopatrzona w okulary.

UŹDZIENICA

Rodzaj kantara, który umożliwia nie tylko prowadzenie i uwiązanie konia, ale także wpięcie kiełzna i wodzy lub lejc. Stosowana przeważnie w uprzężach roboczych. W uździenicach policzka z nachrapnikiem i podbródkiem łączą się pierścieniami metalowymi, które noszę nazwę więzadeł i służą do przypięcia wędzidła. Takie wędzidło ma na pierścieniach przetyczki (werbliki), które przetyka się przez więzadła.

W


WĘDZIDŁO

Rodzaj kiełzna używanego w zaprzęgach i przy jeździe wierzchem. Zasadniczą częścią wędzidła jest ścięgierz (lity, łamany lub wielokrotnie łamany. Zdarzają się wędzidła z dwoma równoległymi ścięgierzami, z wąsami (pionowe elementy po bokach). Przez otwory w końcach ścięgierza przechodzą pierścienie wodzowe (do wpięcia wodzy). W innej konstrukcji pierścienie połączone są ze ścięgierzem "oliwkowo", co zapobiega szczypaniu kącików końskiego pyska.

WACHLARZ

Nie "fordekiel" - germanizm. Błotnik (nadkole) w pojeździe konnym. Także pionowa osłona nóg powożęcego.

WKKW

Wszechstronny Konkurs Konia Wierzchowego. Jedna z dyscyplin jeździeckich, pozwalająca - zgodnie z nazwą - na sprawdzenie wszechstronności konia. Składa się z trzech prób - ujeżdżenia, próby terenowej (wytrzymałości) i skoków na parkurze. Próba wytrzymałości składa się z różnych odcinków, m.in. stipla (wyścig z przeszkodami, głównie w formie hyrd i żywopłotów) i krosu (w urozmaiconym terenie trzeba pokonać rozmaite przeszkody, które powinny wyglądać naturalnie). Skoki na parkurze sprawdzają, w jakiej formie koń znajduje się po poprzednich próbach i czy potrafi się "skrócić i wyginać" na bardziej krętej trasie po "rozciągnięciu" w terenie.

WOŹNICA

Osoba kierująca zaprzęgiem z kozła (przy pomocy lejc). Powożący - osoba kierująca zaprzęgiem sportowym lub dżentelmeńskim. Stangret - zawodowy powożący.

WYŚCIGI KONNE

Hodowlana próba dzielności, połączona zazwyczaj z totalizatorem (możliwością obstawiania wyników i wygrywania bądź - częściej - przegrywania pieniędzy). W Polsce organizuje się wyścigi koni pełnej krwi angielskiej, czystej krwi arabskiej oraz koni ras półkrwi. W wielu innych krajach popularne są wyścigi kłusaków, najczęściej w sulkach (leciutki, dwukołowy wózek). Rasa koni pełnej krwi angielskie powstała dzięki wyścigom - do hodowli wybierano wyłącznie konie, które odnosiły sukcesu wyścigowe.

WYJAZDOWY

Słowo określające konie, uprzęże, pojazdy i całe zaprzęgi - eleganckie, przeznaczone do celów reprezentacyjnych, nie roboczych i gospodarskich.

Z


ZAPRZĘG

Konie, uprząż i pojazd (lub narzędzie albo maszyna rolnicza) dobrane ze względów zwyczajowych i użytkowych w jeden pasujący do siebie zespół.

ZAPRZĘGOWY STYL ANGIELSKI

Najpopularniejszy styl na świecie, bardzo elegancki. Do dziś powszechnie stosowany, m.in. podczas zawodów w powożeniu. Pojazdy o charakterze reprezentacyjnym, sportowym i spacerowym. Uprząż chomątowa z metalowymi kleszczynami. Duża precyzja jazdy, ale stosunkowo mała swoboda koni. Zaprzęg musi spełniać różne wymagania formalne - np. wolno używać tylko munsztuków i to konkretnych typów. Stylowe są zaprzęgi pojedyncze, parokonne (także "w szydło", czyli tandemy), czterokonne oraz pokazowe z większą ilością par koni. Konie muszą być starannie dobrane maścią i kalibrem, rasy kulturalne.

ZAPRZĘGOWY STYL BAŁAGULSKI

Styl regionalny, szlachecki, pochodzi ze wschodnich rubieży Polski, dziś już nie istnieje. Prosty wózek, często pleciony, powożący w chłopskim stroju, całość ma mieć wygląd prosty, nawet niechlujny, zaprzęg czterokonny "w poręcz" (konie obok siebie), konie różnej maści, uprząż szlejowa (proste szory). Konie nieduże, półkrwi z wpływami orientalnymi, a nawet prymitywnymi.

ZAPRZĘGOWY STYL KRAKOWSKI

Najpopularniejszy polski styl zaprzęgowy. Wbrew nazwie obejmuje nie tylko okolice Krakowa, ale także obszary centralne, aż po Łódź i Warszawę. Styl stosowany na terenach wiejskich i w miastach. Rozmaite odmiany, od prostych, roboczych, po wielokonne zaprzęgi reprezentacyjne. Można stosować różne ilości koni: od jednego (raczej w zaprzęgach roboczych), przez pary, czwórki, piętki (dwa konie dyszlowe i trzy z przodu), do szóstek. Doskonale pasuje tu wózek krakowski, ale i dorożki, a nawet karety i inne eleganckie powozy. Uprząż chomątowa, ale z wędzidłami (ewentualnie munsztuki szorowe). Kleszczyny najczęściej drewniane, zakończone charakterystycznymi "konikami". W pięknej odmianie podhalańskiej chomąta ozdobione są wełnianymi "chustami" i "blendyszami". Blendysze można też spotkać w innych rejonach. Konie oczywiście dobrane maścią, lepiej szlachetne.

ZAPRZĘGOWY STYL PODLASKI

Styl raczej wiejski i małomiasteczkowy, regionalny, występuje w północno-wschodnich okolicach Polski. Widać tu wyraźne wpływy zaprzęgów rosyjskich. Pojazd - od wozu do lekkiej bryczki podlaskiej. Zaprzęg jednokonny. Koń w typie pospieszno-roboczym, mocny, często nieduży, dobrze kłusujący. Uprząż chomątowa, z dugę (drewniany kabłąk usztywniający połączenie hołobli - dyszelków, chomąta i reszty uprzęży). Chomąto duże, z masywnymi, drewnianymi kleszczynami. Skóra i drewno często zdobione.

ZAPRZĘGOWY STYL ŚLĄSKI

Styl obejmujący Dolny i Cieszyński Śląsk oraz częściowo Górny. Wyraźne wpływy stylów zachodnioeuropejskich. Stosowany na wsi i w transporcie miejskim. Występuje w odmianach jedno- i parokonnej, rzadziej spotyka się liczniejsze zaprzęgi. Pojazdy - wozy, bryki, dorożki, platformy (np. do przewozu węgla, piwa), ale i powozy, karety. Konie raczej szlachetne, ale masywne, najlepiej śląskie, oldenburskie. Uprząż chomątowa, kleszczyny drewniane, charakterystyczne, stosunkowo masywne, najczęściej szersze u góry, zdobione.

ZAPRZĘGOWY STYL WĘGIERSKI

Drugi, obok angielskiego, styl stosowany w zawodach w powożeniu. Zgodnie z nazwą wywodzi się z Węgier. Najstosowniejszym pojazdem jest lekki wózek, bryczka, pojazd o charakterze sportowym. Zaprzęg wielokonny, spotyka się piętki, ale i rozmaite liczniejsze kombinacje par i trójek. Konie szlachetne, dobrze jeśli z wpływami orientalnymi. Uprząż lekka, szorowa. Najbardziej charakterystycznym elementem są szalanki - umieszczone przy uzdach i szelkach szerokie rzemienie rozcięte na liczne, drobne pasemka. Mają one chronić konie od dokuczających na węgierskiej puszcie owadów. Uprząż zdobią często mereżki i plecionki.

Ź


Brak haseł rozpoczynających się na tę literę.

Ż


ŻEROWISKO

Brak haseł rozpoczynających się na tę literę.

wróć


Newsletter

 

Biuletyn Informacji PublicznejMuzeum Łowiectwa i Jeździectwa 2012 Wszystkie prawa zastrzeżone. ul. Szwoleżerów 9, 00-464 Warszawa,
tel.: 22 522 66 30 fax. 22 628 46 99, www.muzeum.warszawa.pl, mlij@muzeum.warszawa.pl
Projekt & wykonanie www.futureindesign.com Darmowy czytnik PDF dla osób niedowidzących